مساحت نه هزار و نهصد ذراع را اشغال كرده بود . در بناهاى آن چهار هزار ستون كوچك و بزرگ به كار رفته بود . شمار لنگه‌درهاى آن به پانزده هزار عدد مىرسيد كه همه آهنين و روى آنها با مس روكش شده بود . « 1 » كاخ الزهراء كليسايى بزرگ و چهار هزار اتاق داشت و صدها سالن و ديوان و رواق و چند تالار پرشكوه كه ديوارهاى آن به انواع نقاشيها و زيورها آراسته و همه در نوع خود ، نمونه‌هايى بس عالى از كار هنرمندان بزرگ بود . « 2 » اين كاخ در حقيقت شهر كوچكى بود كه طول آن از شرق به غرب 2700 ذراع و پهناى آن 1500 ذراع مىشد . . . شهر علاوه بر چندين كاخ و چندين باغ ، درياچه‌هايى نيز داشته كه ماهيهاى رنگارنگ در آن شناور بودند . « 3 » ابن حوقل ، جهانگرد مشهور قرن چهارم هجرى كه در روزگار حكم بن عبد الرحمن ناصر به اندلس آمده ، مىنويسد : قرطبه بزرگترين شهر اندلس است و در همهء مغرب شبيه آن شهر وجود ندارد . در جزيره و شام و مصر هم از نظر جمعيت و وسعت شهرى مانند آن نيست . عبد الرحمن ناصر صاحب آنجا در غرب قرطبه شهرى ساخته است به نام زهراء كه در دامنهء كوهى خاكسترى رنگ به نام بطلش قرار دارد و در آن ، بازارها و حمامها و كاروانسراها و كاخها و تفريحگاهها بنا شده است . مردم با رغبت فراوان به آنجا مىروند و هركس بخواهد در اطراف كاخ شاهى براى خود خانه‌اى بسازد ، حكومت به او 400 درهم كمك مىكند . بنابراين ، مردم زيادى به آنجا شتافته‌اند . عبد الرحمن بيت المال و خزاين و زندان را به الزهراء منتقل كرد . ابن حوقل مىافزايد كه مسجد جامع قرطبه عظيم و باشكوه است و قرطبه از حومه خود كاملا جداست . ديوار شهر را در كمتر از يك روز دور زدم ؛ ديوارى سنگى و دايره مانند بود ، ولى شهر الزهراء ديوار كاملى ندارد و مسجد جامع زيبايى دارد كه كوچكتر از جامع قرطبه است . شهر هفت دروازهء آهنين دارد . مردم قرطبه ثروتمند و مرفهند . در سراسر بلاد مغرب بنايى به وسعت و بزرگى آن نيست . انواع جامه‌ها و قباهاى

--> ( 1 ) . نفح الطيب ؛ ج 2 ، ص 68 . ( 2 ) . تاريخ دولتهاى اسلامى در اندلس ؛ ج 1 ، ص 432 . ( 3 ) . اندلس يا حكومت مسلمين در اروپا ؛ ص 77 - 78 .